غار سنگتراشان جهرم که با نامهای دیگری مانند غار سنگشکنان یا «سنگاشکن» نیز شناخته میشود، یکی از مهمترین و شگفتانگیزترین آثار تاریخی استان فارس است. این غار بزرگترین غار دستکند جهان به شمار میرود و حاصل صدها سال تلاش مردم بومی جهرم برای استخراج سنگهای سفید و آهکی بوده است.
شهر جهرم در ۱۷۰ کیلومتری جنوبشرقی شیراز و در منطقهای کوهستانی قرار گرفته و یکی از قدیمیترین و فرهنگیترین شهرهای فارس محسوب میشود. وجود حدود ۵۶ اثر ثبتشده ملی در این شهر به خوبی نشاندهنده ارزش تاریخی آن است و غار سنگتراشان یکی از برجستهترین آنهاست.
این غار نه یک پناهگاه بوده و نه مکانی برای تفریح؛ بلکه کارگاه عظیم و طبیعی سنگتراشان جهرمی بوده که طی قرنها با ابزارهای ساده، صبورانه دل کوه را تراشیدهاند و شاهکاری بیبدیل از معماری دستساز بشر را خلق کردهاند.
تاریخچه غار سنگتراشان جهرم
غار سنگتراشان در میان رشتهکوههای البرز جنوبی واقع شده و درباره قدمت دقیق آن اختلافنظر وجود دارد. اما بر اساس آخرین مطالعات، کاوشهای زمینشناسی و بررسیهای تاریخی، قدمت این غار به حدود ۳۰۰ سال قبل و اواخر دوره صفوی بازمیگردد.
در گذشته مردم محلی برای تأمین معاش خود، سنگهای آهکی و سفید این کوه را استخراج میکردند. این سنگها از مهمترین مصالح مورد استفاده در ساختوسازهای دوران صفوی و قاجار بودهاند و برای تزئین عمارتها، سردرها، حوضها و معماری اشرافی کاربرد زیادی داشتند.
روایت استاد کاظم؛ چهره افسانهای غار
یکی از داستانهای مشهور درباره این غار، روایت جوانی به نام «کاظم» است که بعدها به استاد کاظم سنگتراش معروف شد.
میگویند کاظم در مسیر کوهستانی جهرم با پیرمرد سنگشکنی آشنا میشود و پس از معاشرت، دلباخته دختر او میگردد. اما پیرمرد برای موافقت با ازدواج شرطی میگذارد:
«اگر میخواهی دامادم شوی، باید در همین کوهستان بمانی و سنگتراشی کنی.»
کاظم شرط را میپذیرد و سالها بعد مسیر سنگتراشی او به نام خودش شناخته میشود. پس از استاد کاظم، نسلهای بعدی از جمله استاد علیاکبر، خواجه نورالله، خواجه فتحاللهی، حاجی نقشوار جهرمی، آقارضاکوهکن و اسماعیلخان کوهکن این مسیر را ادامه دادند.
نتیجه این تلاش چندسدهای، امروز بهصورت دالانهای طویل، ستونهای عظیم و تالارهای سنگی بزرگ قابل مشاهده است.
معماری غار سنگتراشان
غار سنگتراشان یکی از بزرگترین پروژههای دستکند جهان است که بدون هیچ دستگاه صنعتی و تنها با ابزارهای ساده تراشیده شده است. ابعاد این غار برای بسیاری از گردشگران شگفتانگیز است:
- مساحت: حدود ۲۰ هزار متر مربع
- طول: حدود ۳۵۰ متر
- عرض: بین ۶۰ تا ۱۳۰ متر
- تعداد ستونها: حدود ۱۰۰ ستون بزرگ و کوچک
- تعداد ورودیها: ۱۲ دهانه مختلف
- ارتفاع سقف: بین ۱ تا ۴ متر
از آنجا که برداشت بیرویه سنگ میتوانست باعث ریزش کوه شود، سنگتراشان برخی بخشها را بهعنوان ستونهای محافظ باقی گذاشتهاند. به همین دلیل غار ساختاری تالارگونه و ستوندار پیدا کرده است.
مصالح و سنگشناسی
سنگهای این غار از نوع آهکی و دولومیتی هستند که به دوره زمینشناسی ائوسن و الیگوسن تعلق دارند. این سنگها هم نرم هستند و هم مقاوم، به همین دلیل در گذشته برای ساخت:
- پنجرههای مشبک
- سردرها
- آبچکها
- ناودانها
- شیرسنگی
- حوضها
- سنگ قبر
- کتیبهها
بسیار کاربرد داشتند.
فضاهای داخلی
در ابتدای ورود به غار، فضا روشنتر است، اما هرچه پیشتر میروید تاریکی افزایش مییابد. به همین دلیل در گذشته در طاقچههای ایجاد شده روی دیواره غار، فانوس و چراغهای نفتی میگذاشتند.
ابزارهای سنگتراشی در گذشته
مطالعات انجام شده نشان میدهد ابزار مورد استفاده سنگتراشان جهرمی بسیار ساده اما کاربردی بودهاند. برخی از این ابزار عبارتند از:
- ارههای دو سر
- پتک
- چکش
- تیشه
- قلمهای آهنی
- اهرمهای چوبی
- سوهانهای مختلف
- دریلهای دستی کوچک
- نخ و دوده برای نشانهگذاری
تصور اینکه غاری با این عظمت تنها با این ابزارهای ساده ایجاد شده، خود از شگفتیهای این مکان است.
کاربرد سنگهای غار در گذشته
سنگهای این غار در گذشته یکی از پرکاربردترین مصالح ساختمانی جنوب ایران بودهاند. اشیای زیر از این سنگها ساخته میشد:
- شیرسنگی
- هاون سنگی
- حوض سنگی
- پله و کفپوش
- نهرهای سنگی
- پنجرههای مشبک
- رخبامها
- خمرههای سنگی
- مجسمههای کوچک و بزرگ
- سنگ قبر و انواع کتیبه
امروزه نیز بسیاری از این کاربردها همچنان پابرجا هستند.
بهترین زمان بازدید
جهرم شهری گرمسیر و خشک است. دمای آن در تابستان به ۴۵ درجه و در زمستان به ۵- درجه میرسد.
بهترین زمان بازدید:
- پاییز و زمستان برای گردش در شهر
- تابستان برای بازدید از داخل غار (به دلیل خنک بودن فضای داخلی)
جاذبههای اطراف غار سنگتراشان
شهر جهرم و اطراف آن دارای جاذبههای تاریخی و طبیعی متعددی است. مهمترین آنها عبارتند از:
جاذبههای طبیعی:
- غارهای طبیعی بونیز، شفق، ویشو و تاودان
- آبشار خفر
- چشمه تنگاب
- چشمه آب چک چک
- سد سلمان فارسی
جاذبههای تاریخی:
- بازار تاریخی جهرم
- مسجد و مدرسه خان
- مقبره جاماسب حکیم
- مسجد جامع
- آتشکده چهارطاقی قطبآباد
- کاروانسرای مخک
- تل قلعه جهرم
- چهارطاقی زاغ
دروازه پیر شبیب
- مربوط به دوره قاجار
- بازمانده حصار قدیمی ۵ دروازهای شهر
- دارای معماری گنبدی و مقرنسکاری
- ثبت ملی در سال ۱۳۸۱
مسجد جامع جهرم
- یادگار دوره صفوی
- ساخته شده با سنگهای طبیعی کوهستان
- دارای ۵ کتیبه تاریخی
- ثبت ملی در سال ۱۳۵۳
مسیر دسترسی
غار سنگتراشان در ورودی شمالی شهر جهرم قرار دارد.
آدرس دقیق:
استان فارس، شهر جهرم، بلوار مادر، جاده غار سنگاشکن
FAQ (سؤالات متداول)
غار سنگتراشان جهرم چرا مهم است؟
چون بزرگترین غار دستساز جهان است و با ابزارهای کاملاً ابتدایی توسط سنگتراشان محلی ایجاد شده است.
قدمت غار سنگتراشان مربوط به چه دورهای است؟
تحقیقات قدمت آن را حدود ۳۰۰ سال و متعلق به اواخر دوره صفوی میدانند.
دلیل ایجاد این غار چه بوده است؟
هدف اصلی استخراج سنگهای آهکی و سفید برای ساختوساز بوده، نه تفریح یا سکونت.
غار چند ستون دارد؟
حدود ۱۰۰ ستون بزرگ و کوچک که برای جلوگیری از ریزش باقی گذاشته شدهاند.
طول و عرض غار چقدر است؟
طول حدود ۳۵۰ متر و عرض ۶۰ تا ۱۳۰ متر.
آیا این غار طبیعی است؟
خیر، کاملاً دستکند و مصنوعی است.
بهترین فصل بازدید از غار چیست؟
پاییز و زمستان؛ اما داخل غار در تابستان نیز خنک است.
ابزار سنگتراشان چه بوده است؟
چکش، تیشه، قلم، اره دوسر، سوهان و دریلهای دستی.
کاربرد سنگهای استخراج شده چه بوده؟
حوض سنگی، پنجرههای مشبک، کتیبهها، شیرسنگی، ناودان، سنگ قبر و… .
فاصله غار تا مرکز جهرم چقدر است؟
حدود ۱۰ کیلومتر.
غار چند ورودی دارد؟
ورودی مختلف در بخشهای گوناگون کوه.
جنس سنگهای غار چیست؟
آهک و دولومیت متعلق به دوره ائوسن و الیگوسن.
آیا غار روشنایی دارد؟
ورودیها روشن هستند اما بخشهای داخلی تاریکاند و نیاز به چراغ دارد.
آیا بازدید از غار خطرناک است؟
با وجود ستونهای متعدد و ساختار مستحکم، نیاز به احتیاط دارد.
این غار در فهرست آثار ملی ثبت شده است؟
بله، بهعنوان یکی از مهمترین آثار ملی ایران ثبت شده است.
